Hành trình Net Zero cho doanh nghiệp sản xuất bao bì: Từ vận hành thực tế đến chuyển đổi số

Chia sẻ từ: Ông Bùi Quang Thịnh – Chuyên gia tư vấn giải pháp bao bì bền vững, Ủy viên Ủy ban Khoa học Công nghệ của Hiệp hội bao bì Việt Nam (VINPAS)

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu, Net Zero không còn là một khẩu hiệu xa lạ mà đã trở thành “tấm vé thông hành” bắt buộc để các doanh nghiệp sản xuất bao bì tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Vậy lộ trình nào là thực tế nhất cho các nhà máy bao bì Việt Nam?

Hãy cùng giải mã hành trình này từ góc nhìn vận hành thực tế đến vai trò then chốt của các hệ thống quản trị số chuyên sâu.

Net Zero là gì? Tại sao ngành bao bì không thể đứng ngoài cuộc?

Net Zero là trạng thái mà tổng lượng phát thải khí nhà kính tạo ra bằng với lượng được cắt giảm hoặc bù trừ về cuối cùng tiến về mức bằng không. Với ngành bao bì, một ngành tiêu thụ lượng lớn điện năng, nhựa, mực in và dung môi thì Net Zero không chỉ là câu chuyện môi trường, mà là câu chuyện sống còn về năng lực cạnh tranh.

Ngày nay, khách hàng không chỉ hỏi về giá. Họ yêu cầu:

• Vật liệu có khả năng tái chế không?
• Chỉ số phát thải carbon là bao nhiêu?
• Có dữ liệu truy xuất nguồn gốc và phù hợp quy định EPR (Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất) không?

Do đó, Net Zero không còn là “nên làm” mà là “phải làm” để doanh nghiệp tồn tại và bứt phá.

05 lớp nền tảng của một nhà máy bao bì đạt chuẩn Net Zero

Trước hết cần phải làm rõ, không có chuyện chỉ lắp vài tấm pin mặt trời là gọi là nhà máy Net Zero. Một nhà máy muốn được xem là đi theo lộ trình Net Zero nghiêm túc thì phải có ít nhất 5 lớp nền tảng:

1. Đo lường phát thải: Xác định chính xác nguồn phát thải từ đâu, bao nhiêu, theo phạm vi nào. Ví dụ: từ điện, nhiên liệu, nguyên liệu đến vận chuyển, phế liệu, xử lý chất thải.
2. Thiết lập đường cơ sở và mục tiêu giảm phát thải: Phải có số liệu năm gốc, có mục tiêu từng giai đoạn, không nói chung chung.
3. Hành động giảm thực chất: Ví dụ như: tiết kiệm điện, giảm hao hụt nhựa, thay vật liệu, thiết kế bao bì dễ tái chế hơn, tái sử dụng nội bộ, chuyển đổi công nghệ.
4. Hệ thống dữ liệu và kiểm chứng: Dữ liệu phải nhất quán, có thể đối chiếu và minh bạch.
5. Quản trị chuỗi cung ứng: Kiểm soát phát thải từ đầu vào nguyên liệu đến logistics và sau sử dụng.

Tóm lại, với nhà máy bao bì, tiêu chuẩn thực tế nhất của Net Zero không phải là nói rất hay về Net Zero, mà là chứng minh được 3 điều: đo được, giảm được và duy trì được. Tức là có số liệu, có cải tiến, có kết quả lặp lại theo thời gian.

Nhận diện 5 “điểm nóng” gây lãng phí và phát thải trong nhà máy bao bì

Trước khi muốn “xanh hóa”, doanh nghiệp cần xử lý các điểm nóng lặp đi lặp lại:

• Một là tiêu hao điện năng ở các công đoạn chạy động cơ, gia nhiệt, máy nén khí, chiller, hút bụi, điều hòa nhà xưởng. Nhiều nhà máy không biết điện đang thất thoát ở đâu vì chưa tách dữ liệu theo công đoạn.
• Hai là hao hụt nguyên vật liệu: mép xén, hàng chỉnh máy, hàng lỗi in, lỗi ghép, lệch định lượng, dư bán thành phẩm, đổi job quá lâu. Đây là phát thải ẩn rất lớn vì đã tốn nhựa, mực, điện, nhân công mà không tạo ra sản phẩm bán được.
• Ba là dung môi và VOC ở những nhà máy dùng công nghệ phù hợp với in, ghép có sử dụng dung môi. Nếu kiểm soát không tốt thì vừa tốn chi phí vừa gây áp lực môi trường.
• Bốn là thiết kế bao bì chưa tối ưu: cấu trúc nhiều lớp khó tái chế, độ dày dư an toàn quá nhiều, hoặc thiết kế chưa tính đến vòng đời sau sử dụng.
• Năm là dữ liệu rời rạc: đây là điểm nóng vô hình nhưng rất nguy hiểm. Khi dữ liệu nằm ở excel, giấy, trí nhớ quản đốc thì doanh nghiệp không nhìn thấy đúng vấn đề, nên giảm phát thải thường làm theo cảm tính.

Vì vậy, điểm nóng lớn nhất không phải chỉ là khói hay điện, mà là mọi dạng lãng phí trong hệ thống vận hành.

Doanh nghiệp sản xuất bao bì hiện nay thường chọn giải pháp nào để đạt mục tiêu Net Zero?

Doanh nghiệp không chỉ chọn một giải pháp duy nhất mà còn có sự kết hợp “xanh ở vật liệu”, “xanh ở vận hành” và “xanh ở dữ liệu”. Sau đây là 05 giải pháp tối ưu nhất:

• Nhóm thứ nhất là chuyển đổi vật liệu: giảm cấu trúc khó tái chế, tăng khả năng mono-material ở nơi phù hợp, tăng dùng vật liệu tái chế ở ứng dụng cho phép, hoặc thiết kế lại để giảm khối lượng nhựa trên mỗi đơn vị sản phẩm.
• Nhóm thứ hai là tối ưu quy trình sản xuất: giảm hao hụt, giảm thời gian chuyển đổi đơn hàng, tăng OEE, giảm điện tiêu hao trên mỗi kg thành phẩm.
• Nhóm thứ ba là thiết kế lại bao bì theo tư duy vòng đời: không chỉ đẹp và bảo vệ sản phẩm, mà còn tính đến khả năng thu gom, phân loại và tái chế.
• Nhóm thứ tư là thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất – EPR, phối hợp với thu gom và tái chế để đóng vòng tuần hoàn.
• Nhóm thứ năm, ngày càng quan trọng, là số hóa dữ liệu và quản trị phát thải. Không có dữ liệu thì không quản trị được Net Zero.

Giải pháp chiến lược: Sự kết hợp giữa “Xanh” và “Số”

Các doanh nghiệp bao bì dẫn đầu hiện nay thường áp dụng đồng thời các nhóm giải pháp toàn diện:

• Chuyển đổi vật liệu & Thiết kế: Ưu tiên vật liệu đơn lớp (mono-material), tăng dùng vật liệu tái chế và thiết kế theo tư duy vòng đời.
• Tối ưu quy trình vận hành: Tăng chỉ số OEE, giảm thời gian chuyển đổi đơn hàng, giảm hao phí điện năng trên mỗi kg thành phẩm.
• Thực thi EPR: Phối hợp thu gom và tái chế để đóng vòng tuần hoàn.

Để gắn kết các nỗ lực này, “Xanh ở dữ liệu” chính là chất keo kết nối, biến những hành động rời rạc thành một lộ trình có kiểm soát chặt chẽ.

Ứng dụng phần mềm ERP: “Bộ não” quản trị Net Zero và Kinh tế tuần hoàn

Như Chuyên gia Bùi Quang Thịnh đã nhấn mạnh, giải pháp quản trị số chính là “hệ thần kinh” của nền kinh tế tuần hoàn. Để giải quyết triệt để bài toán “dữ liệu rời rạc”, ứng dụng hệ thống ERP (Enterprise Resource Planning) là bước đi mang tính quyết định đối với các nhà máy sản xuất bao bì:

• Phá vỡ “ốc đảo dữ liệu”: ERP kết nối luồng thông tin xuyên suốt từ kho nguyên vật liệu, xưởng thổi, xưởng in, xưởng ghép đến khâu xuất hàng. Doanh nghiệp nắm bắt chính xác dòng chảy của vật liệu: từ đâu đến đâu, thất thoát ở khâu nào và tỷ lệ tái sử dụng nội bộ là bao nhiêu.
• Đo lường hiệu quả tài nguyên theo thời gian thực: Thay vì chỉ đo sản lượng cuối ca, ERP giúp ban quản đốc giám sát chặt chẽ định mức tiêu hao, phát hiện ngay lập tức các bất thường gây hao hụt (lỗi in, lệch định lượng màng) để can thiệp kịp thời.
• Minh bạch truy xuất nguồn gốc & Hỗ trợ báo cáo ESG/EPR: Hệ thống ERP cung cấp khả năng truy vết lô hàng chặt chẽ. Khi khách hàng hoặc cơ quan kiểm toán yêu cầu, doanh nghiệp có thể trích xuất ngay lập tức dữ liệu về nguồn gốc hạt nhựa, tỷ lệ vật liệu tái chế, và lượng phát thải carbon tương ứng cho từng đơn hàng.
• Quản trị chi phí toàn diện: Việc kiểm soát tốt lãng phí thông qua ERP không chỉ giúp nhà máy “xanh hóa” mà còn tối ưu hóa chi phí sản xuất (Cost Management), từ đó gia tăng biên lợi nhuận và tạo lợi thế cạnh tranh sắc bén.

Lời khuyên cho doanh nghiệp bao bì trên lộ trình xanh

Hành trình đạt mục tiêu Net Zero không nhất thiết phải chờ doanh nghiệp đủ lớn mới bắt đầu. Hãy bắt tay vào hành động từ những bước đi thực tế:

• Bắt đầu từ bài toán lãng phí: Nơi nào có lãng phí, nơi đó có cơ hội giảm phát thải.
• Số hóa dữ liệu cơ bản: Đo điện theo khu vực, chuẩn hóa định mức và mạnh dạn ứng dụng công nghệ để quản trị vận hành.
• Xây dựng hệ sinh thái: Không đi một mình, hãy gắn kết cùng nhà cung cấp, khách hàng và các đối tác tư vấn công nghệ.

Net Zero đối với doanh nghiệp bao bì Việt Nam không nên được hiểu là một áp lực phải chạy theo, mà nên được nhìn như một cơ hội để tái cấu trúc nhà máy, nâng năng lực quản trị và bước vào chuỗi giá trị mới. Con đường đi tới tương lai xanh sẽ bền vững hơn rất nhiều khi được dẫn dắt bằng dữ liệu, bằng kỷ luật vận hành và bằng những thay đổi thực chất ngay từ hôm nay.